Jak zabezpieczyć interesy wspólników przy sprzedaży udziałów lub akcji?

Z tego względu zasady dotyczące sprzedaży udziałów lub akcji mogą być określane z wyprzedzeniem. Odpowiednio ukształtowane postanowienia umowy spółki, statutu lub dodatkowych porozumień między wspólnikami mogą ograniczać ryzyko nieprzewidzianych zmian właścicielskich i porządkować sposób postępowania w przypadku planowanego wyjścia jednego z właścicieli ze spółki.

Dlaczego zasady sprzedaży udziałów lub akcji są ważne?

Wspólnicy często koncentrują się na zasadach prowadzenia działalności i podziale obowiązków, natomiast kwestie dotyczące przyszłego zbywania udziałów lub akcji pozostają mniej szczegółowo uregulowane. Problem może pojawić się dopiero wtedy, gdy jeden z właścicieli zdecyduje się sprzedać swoje prawa osobie trzeciej.

W zależności od rodzaju spółki oraz obowiązujących w niej regulacji swoboda sprzedaży udziałów lub akcji może być ograniczona. Ograniczenia mogą wynikać zarówno z przepisów, jak i z dokumentów regulujących stosunki między właścicielami.

Ich znaczenie jest szczególnie widoczne w spółkach, w których współpraca właścicieli opiera się na wzajemnym zaufaniu albo gdzie określony skład wspólników ma znaczenie dla prowadzonej działalności. Wejście nowego podmiotu może bowiem zmienić dotychczasową równowagę głosów lub sposób podejmowania najważniejszych decyzji.

Ograniczenia dotyczące możliwości zbycia udziałów lub akcji

Jednym ze sposobów zabezpieczenia interesów właścicieli spółki jest wcześniejsze określenie warunków, na jakich może nastąpić sprzedaż. Zakres dopuszczalnych ograniczeń zależy między innymi od rodzaju spółki oraz przyjętych w niej regulacji.

W praktyce stosowane mogą być różnego rodzaju rozwiązania dotyczące obrotu udziałami lub akcjami. Mogą one obejmować między innymi:

• wymóg uzyskania określonej zgody na sprzedaż,

• przyznanie pozostałym wspólnikom pierwszeństwa lub określonych uprawnień przy nabyciu udziałów albo akcji,

• określenie procedury poinformowania pozostałych właścicieli o zamiarze sprzedaży,

• czasowe ograniczenie możliwości zbywania praw właścicielskich,

• określenie zasad wspólnej sprzedaży udziałów lub akcji przez kilku właścicieli,

• ustalenie sposobu postępowania w przypadku sprzedaży pakietu zapewniającego kontrolę nad spółką.

Nie każde ograniczenie może być wprowadzone w dowolny sposób, dlatego istotne znaczenie ma również miejsce, w którym zostanie ono zapisane. Część zasad może znajdować się w umowie spółki albo statucie, inne natomiast mogą wynikać z odrębnego porozumienia między właścicielami.

Prawo pierwszeństwa a zmiana składu wspólników

Jednym z rozwiązań pozwalających ograniczyć wejście do spółki nieznanej osoby trzeciej jest przyznanie dotychczasowym wspólnikom określonych uprawnień związanych z planowaną sprzedażą.

Ich konstrukcja może być różna. W uproszczeniu chodzi o stworzenie mechanizmu, dzięki któremu pozostali właściciele otrzymują możliwość nabycia udziałów lub akcji przed ich ostatecznym przejęciem przez osobę spoza dotychczasowego grona wspólników.

Takie rozwiązanie może mieć znaczenie szczególnie w spółkach o niewielkiej liczbie właścicieli. Pozwala zachować większą kontrolę nad strukturą właścicielską i zmniejszyć ryzyko nagłego pojawienia się inwestora, którego cele lub sposób działania znacząco różnią się od planów pozostałych wspólników.

Istotne jest jednak jasne określenie procedury, terminów oraz sposobu ustalenia warunków transakcji. Nieprecyzyjne regulacje mogą zamiast ograniczać spory stać się źródłem dodatkowych wątpliwości.

Prawo przyłączenia się do sprzedaży

Szczególne znaczenie dla wspólników mniejszościowych może mieć prawo przyłączenia się do transakcji sprzedaży, często określane jako mechanizm tag along.

Może ono znaleźć zastosowanie przykładowo wtedy, gdy wspólnik posiadający znaczną część udziałów zamierza sprzedać swój pakiet inwestorowi zewnętrznemu. Przy odpowiednim ukształtowaniu zasad wspólnik mniejszościowy może uzyskać możliwość sprzedaży własnych udziałów lub akcji na określonych warunkach razem z właścicielem większego pakietu.

Mechanizm ten może ograniczać ryzyko pozostania wspólnika mniejszościowego w spółce, której kontrolę przejął nowy inwestor. Jego celem jest przede wszystkim ochrona interesów właścicieli posiadających mniejszy wpływ na decyzje dotyczące zmiany kontroli nad spółką.

Zakres takiego uprawnienia może zależeć od treści przyjętych wcześniej regulacji, w tym między innymi od wielkości sprzedawanego pakietu czy rodzaju transakcji.

Wspólna sprzedaż udziałów lub akcji

Odwrotnym rozwiązaniem może być mechanizm pozwalający większościowym właścicielom, po spełnieniu określonych warunków, doprowadzić do sprzedaży udziałów lub akcji również przez pozostałych wspólników. W praktyce rozwiązanie to jest często określane jako drag along.

Może mieć ono znaczenie w sytuacji, gdy potencjalny inwestor jest zainteresowany nabyciem całej spółki, a nie jedynie części udziałów lub akcji. Brak odpowiednich ustaleń może powodować, że sprzeciw niewielkiej grupy właścicieli utrudni przeprowadzenie całej transakcji.

Tego rodzaju mechanizm ingeruje jednak w możliwość samodzielnego decydowania o własnych udziałach lub akcjach. Z tego względu duże znaczenie mają warunki jego zastosowania, takie jak wymagany poziom poparcia właścicieli, sposób ustalenia ceny czy zasady równego traktowania poszczególnych wspólników.

Cena i sposób rozliczenia transakcji

Zabezpieczenie interesów wspólników nie musi ograniczać się do samego pytania, kto może kupić udziały lub akcje. Równie ważne mogą być zasady ustalania wartości sprzedawanego pakietu oraz sposób zapłaty ceny.

W spółkach niepublicznych ustalenie rynkowej wartości udziałów nie zawsze jest oczywiste. Wartość może zależeć między innymi od kondycji finansowej przedsiębiorstwa, posiadanych aktywów, perspektyw rozwoju czy znaczenia sprzedawanego pakietu dla przejęcia kontroli nad spółką.

W dokumentach regulujących relacje właścicielskie można więc określić ogólne zasady wyceny albo procedurę stosowaną w przypadku sporu dotyczącego wartości udziałów. Znaczenie może mieć również ustalenie, czy zapłata następuje jednorazowo, w częściach czy po spełnieniu określonych warunków.

Umowa sprzedaży a odpowiedzialność stron

Sama transakcja sprzedaży udziałów lub akcji również może wymagać odpowiedniego uregulowania. W zależności od charakteru transakcji umowa może określać zakres informacji przekazywanych nabywcy, odpowiedzialność stron oraz konsekwencje niezgodności określonych zapewnień ze stanem rzeczywistym.

Przy większych transakcjach znaczenie może mieć również wcześniejsza analiza sytuacji spółki. Potencjalny nabywca może interesować się między innymi jej umowami, zobowiązaniami, sytuacją finansową, majątkiem czy trwającymi sporami.

Zakres takich ustaleń zależy jednak od konkretnej transakcji. Sprzedaż niewielkiego pakietu udziałów między dotychczasowymi wspólnikami zwykle będzie wyglądała inaczej niż przejęcie znacznej części spółki przez zewnętrznego inwestora.

Znaczenie umowy wspólników

Oprócz umowy spółki lub statutu relacje między właścicielami mogą być regulowane również przez umowę wspólników lub akcjonariuszy. Dokument taki może bardziej szczegółowo określać sposób postępowania w przypadku planowanej sprzedaży.

Może regulować między innymi zasady informowania pozostałych stron o zamiarze sprzedaży, sposób prowadzenia negocjacji, mechanizmy wspólnego wyjścia z inwestycji czy procedury stosowane w przypadku konfliktu.

Należy jednak pamiętać, że skutki poszczególnych postanowień mogą zależeć od tego, w jakim dokumencie zostały zawarte oraz jak zostały sformułowane. Nie wszystkie ustalenia między wspólnikami oddziałują w taki sam sposób na samą spółkę lub osoby trzecie.

Zasady sprzedaży jako element planowania przyszłości spółki

Regulacje dotyczące sprzedaży udziałów lub akcji warto postrzegać szerzej niż wyłącznie jako zabezpieczenie na wypadek konfliktu. Mogą one stanowić część planowania przyszłych zmian właścicielskich, pozyskania inwestora lub stopniowego wyjścia dotychczasowych właścicieli ze spółki.

Wcześniejsze określenie zasad może ułatwiać ustalenie, co stanie się w przypadku zamiaru sprzedaży udziałów przez jednego ze wspólników, przejęcia kontroli przez inwestora albo zainteresowania zakupem całej spółki.

Nie istnieje przy tym jeden model odpowiedni dla każdej spółki. Znaczenie mają między innymi jej forma prawna, liczba właścicieli, rozkład udziałów lub akcji, sposób podejmowania decyzji oraz długoterminowe cele poszczególnych wspólników.

Podsumowanie

Zabezpieczenie interesów wspólników przy sprzedaży udziałów lub akcji może obejmować zarówno ograniczenia dotyczące samego zbywania praw właścicielskich, jak i mechanizmy regulujące pierwszeństwo nabycia, wspólną sprzedaż, sposób ustalania ceny czy zmianę kontroli nad spółką.

Największe znaczenie ma zwykle wcześniejsze i jednoznaczne określenie zasad obowiązujących w przypadku zmian właścicielskich. Pozwala to ograniczyć niepewność i uporządkować relacje między wspólnikami, choć zakres możliwych rozwiązań zawsze zależy od rodzaju spółki, treści jej dokumentów oraz okoliczności konkretnej transakcji.

Więcej praktycznych porad prawnych można znaleźć na stronie www.plazaglab.pl.